Bir ülkede hükümetin görevde kalabilmesi parlamentonun desteğine bağlıysa karşımıza parlamenter sistem çıkar. Devlet başkanı ile hükümet başkanı genellikle ayrı kişilerdir; hükümet parlamentoya karşı siyasi sorumluluk taşır. Peki bu sistem günlük siyasette nasıl işler?
🏛️ PARLAMENTER SİSTEM
Hükümet parlamentonun güvenine dayanır. Başbakan hükümetin günlük siyasi yönetiminde öne çıkar.
🗳️ BAŞKANLIK SİSTEMİ
Başkan halk tarafından ayrı bir seçimle belirlenir ve görevde kalması parlamentonun günlük güvenoyuna bağlı değildir.
Asıl fark makamların isminden çok, yasama ile yürütmenin birbirine nasıl bağlandığında ortaya çıkar.
PARLAMENTER SİSTEM NEDİR?
Parlamenter sistem, hükümetin görevini sürdürebilmek için parlamentonun siyasi desteğine ihtiyaç duyduğu yönetim biçimidir.
İşin can alıcı noktası budur.
Seçim yapılır, parlamento oluşur. Ardından parlamentodaki siyasi tabloya göre hükümet kurulur. Hükümetin başında çoğunlukla başbakan bulunur ve hükümet parlamentoya karşı siyasi sorumluluk taşır.
Bu yüzden yasama ile yürütme arasında başkanlık sistemindeki kadar sert bir ayrım yoktur.
Birbirlerine temas ederler.
Hatta sistem biraz da bu temas üzerine çalışır.
Parlementer Sistem Hakkında Bilgiler:
- Parlamenter sistem hem Cumhuriyetlerde hem de Monarşilerde görülür.
- Monarşilerde devlet başkanına, kral, prens, imparator denilir.
- Devlet başkanı seçim yoluyla belirleniyor ise (Cumhuriyet) genellikle parlamento bu seçimi yapmaktadır.
- Bir diğer önemli özellik Başbakan parlamento içinden çıkmaktadır.
- Parlamenter sistem yumuşak kuvvetler ayrılığına dayanmaktadır. Çünkü Bakanlar kurulu üyeleri aynı zamanda (genellikle) parlamento üyeleridir.
- Yürütme ile yasama arasında karşılıklı bağımlılık bulunur: GÜVEN OYU
- Bakanlar Kurulu görevine devam edebilmesi için parlamentoda güvenoyu almak zorundadır!
- Yürütmenin başında bulunan devlet başkanı belirli şartlar oluştuğunda parlamentoyu feshedebilir! (Fransa ve Türkiye örneği)
- Parlamenter sistemlerde devlet başkanı siyaseten (cezai olarak değil!) sorumsuz olduğu için sembolik bir makam olmalıdır!
- Tüm sorumluluk bakanlarındır!
Parlamenter Sistem Nasıl İşler?
Bir siyasi parti parlamentoda yeterli çoğunluğu elde etmişse hükümeti tek başına kurabilir.
Çoğunluk çıkmazsa ne olur?
İşte orada koalisyon görüşmeleri başlayabilir.
İki veya daha fazla parti ortak bir hükümet kurabilir. Bazı ülkelerde azınlık hükümeti de mümkündür; böyle bir hükümet parlamentodaki başka partilerin dışarıdan desteğiyle görevini sürdürebilir.
Yani seçim gecesi sandık kapanınca hükümetin şekli her zaman hemen belli olmaz.
Bazen asıl pazarlık ertesi sabah başlar.
Parlamenter Sistemde Devlet Başkanı ile Başbakan Aynı Kişi mi?
Genellikle hayır.
Parlamenter sistemde yürütmenin iki ayrı yüzü vardır.
Bir tarafta devlet başkanı, diğer tarafta hükümet başkanı bulunur.
Devlet başkanı cumhuriyetlerde cumhurbaşkanı, monarşilerde kral veya kraliçe olabilir.
Hükümetin günlük siyasi yönetimini ise çoğunlukla başbakan yürütür.
Burada küçük bir ayrıntı var. Her parlamenter ülkenin aynı kalıptan çıktığını düşünmeyin. Devlet başkanının nasıl seçildiği ve hangi yetkilere sahip olduğu ülkeden ülkeye değişebilir.
O yüzden parlamenter sistemi:
“Cumhurbaşkanı hiçbir şey yapmaz, başbakan her şeyi yapar.”
diye öğrenmek pek sağlıklı değil.
Yetkilerin sınırı anayasal düzene göre değişir.
PARLAMENTER SİSTEMİN TÜRLERİ
- İkici (Düalist) Parlamenter Sistem-Tekçi (Monist) Parlamenter Sistem.
- Rasyonelleştirilmiş Parlamenter Sistem.
- Çoğunlukçu (Westminster) Parlamenter Sistem – Oydaşmacı Parlamenter Sistem
