Parlamenter sistem tek bir modelden oluşmaz. Devlet başkanının hükümet üzerindeki etkisine, güvensizlik mekanizmalarına ya da parti sisteminin çalışma biçimine baktığınızda farklı modeller ortaya çıkar. Bu yüzden monist, düalist, Westminster ve rasyonelleştirilmiş parlamenter sistemi aynı ölçüte göre sıralamak doğru değildir.
Tek bir sayı yok, çünkü türler farklı ölçütlere göre ayrılır. Hükümetin kime karşı sorumlu olduğuna göre ikici (düalist) ve tekçi (monist); hükümet istikrarını koruyan kurallara göre rasyonelleştirilmiş; Lijphart’ın ayrımına göre çoğunlukçu (Westminster) ve oydaşmacı parlamenter sistemden söz edilir.
Parlamenter Sistemin Türleri Nedir?
- İkici (Düalist) Parlamenter Sistem – Tekçi (Monist) Parlamenter Sistem
- Rasyonelleştirilmiş Parlamenter Sistem
- Çoğunlukçu (Westminster) Parlamenter Sistem – Oydaşmacı Parlamenter Sistem
1- İkici (Düalist) Parlamenter Sistem
Düalist sistem daha çok parlamentarizmin tarihsel gelişim dönemlerinde görülür. Burada hükümet yalnız meclisin değil, devlet başkanının da siyasi desteğine ihtiyaç duyar. Bir bakıma hükümet iki tarafa birden bakar: Meclis ne diyor? Devlet başkanı ne diyor?
Monist sistemde bu ikinci bağ büyük ölçüde zayıflar. Karşılaştırmalı hukukta iki tür arasındaki temel fark, hükümetin yalnız meclise mi, yoksa meclisle birlikte devlet başkanına da mı siyasi olarak bağlı olduğu üzerinden açıklanır.
İkici parlamenter sistem, yürütmenin iki başı olan devlet başkanı ile hükümet arasında bir güç dengesine işaret eder; başka bir deyişle devlet başkanı aktif siyasetin içindedir. Bunun somut biçimleri, devlet başkanının bir koşula bağlı olmadan meclisi feshedebilmesi ve kabineyi görevden alabilmesidir.
2- Rasyonelleştirilmiş Parlamenter Sistem
Burada amaç parlamenter sistemi ortadan kaldırmak değil, hükümet krizlerini azaltacak kurallar koymaktır. En bilinen örnek yapıcı güvensizlik oyudur. Mantığı basit: Mevcut başbakanı düşürmek istiyorsanız “Bunu istemiyoruz” demeniz yetmez, yerine kimi getireceğiniz konusunda da çoğunluk oluşturmanız gerekir.
Almanya bu yöntemin klasik örneğidir. Böylece meclisin hükümeti denetleme hakkı korunurken, yerine yeni hükümet kurulmadan mevcut kabinenin düşürülmesi zorlaştırılır. Türkiye’de 1982 Anayasası’nın ilk hâli de bu yönde unsurlar taşıyordu; örneğin güvensizlik oyu için üye tamsayısının salt çoğunluğu aranıyordu. Anayasa’nın güncel metnine TBMM’nin sitesinden ulaşabilirsiniz.
Parlamenter sistem, İngiliz toplumunun sosyo-ekonomik gelişiminin yön verdiği uzun bir evrimin ürünüdür. Bu sistemi olduğu gibi kendi siyasi hayatlarına aktarmaya çalışan Kıta Avrupası ülkeleri zaman zaman ağır hükümet bunalımları yaşadı. Duverger’e göre hoşgörü ve liberalizm geleneğinden yeterince pay alamamış toplumlar, İngiliz siyasi kurumlarını sanıldığı kadar sorunsuz benimseyemedi. Rasyonelleştirme arayışı da büyük ölçüde bu tecrübeden doğdu.
3- Çoğunlukçu (Westminster) Parlamenter Sistem – Oydaşmacı Parlamenter Sistem
Westminster modeli denildiğinde genellikle Birleşik Krallık’tan doğan çoğunlukçu parlamenter gelenek anlaşılır. Çoğunluk partisinin güçlü bir hükümet kurması, hükümetle meclis çoğunluğu arasındaki yakın ilişki ve kararların görece hızlı alınması modelin bilinen yanlarıdır. Ama her parlamenter sistem Westminster değildir.
Arend Lijphart, Robert G. Dixon’dan ödünç aldığını söylediği çoğunlukçu-oydaşmacı ayrımını aslında demokrasilerin sınıflandırması için yapar. Aynı ayrım, yaygın bir demokratik hükümet şekli olan parlamenter sisteme de uygulanabilir; çünkü parlamenter sistemlere bütün olarak bakıldığında dikkat çekici bir farkı görünür kılar.
Çoğunlukçu model, seçimi kazanan çoğunluğun yönetmesini, azınlığın ise muhalefette kalmasını öngörür. Bunun yeterince demokratik olmadığı itirazına karşı iki temel argüman vardır. Birincisi, yönetme hakkını kaybeden azınlık başka bir dönemde çoğunluk olabilir. İkincisi, etnik, kültürel, dinî ve ideolojik bakımdan homojen ülkelerde kazananın politikaları kaybedenler için de sorun yaratmaz. Ama toplumsal yapısı heterojen ülkelerde bu argümanlar yetersiz kalır ve çoğunlukçu modelin ağır riskler taşıdığı kabul edilir. Bu ülkeler için dışlamadan çok içermeyi, çatışmadan çok uzlaşmayı öne çıkaran bir model önerilir: oydaşmacı model.
Çoğunlukçu modelde yürütme gücü tek parti hükümetlerinde toplanır ve koalisyonlara nadiren rastlanır; oydaşmacı modelde ise yürütme gücü geniş koalisyonlarla paylaşılır. Teoride parlamenter sistemde meclisin hükümeti denetlediği söylenir. Oysa Westminster modelinde hükümet, meclisteki disiplinli çoğunluğun liderlerinden oluştuğu için asıl güç hükümettedir.
Oydaşmacı Parlamenter Sistem Nedir?
Oydaşmacı modelde daha geniş siyasi grupların yönetime katılması ve kararların mümkün olduğunca uzlaşmayla alınması öne çıkar. Çok partili yapı ve koalisyon hükümetleri daha sık görülür. Bunun karşılığı bazen daha geniş temsil, bazen de daha uzun karar süreçleridir.
Çoğunlukçu ve Oydaşmacı Model Karşılaştırması
| Ölçüt | Çoğunlukçu (Westminster) model | Oydaşmacı model |
|---|---|---|
| Yürütme | Tek parti hükümeti | Geniş koalisyon hükümetleri |
| Yasama-yürütme ilişkisi | Kabine meclis karşısında üstündür | İki organ arasında güç dengesi vardır |
| Parti sistemi | İki partili sistem (İngiltere’de Muhafazakâr Parti ve İşçi Partisi) | Çok partili sistem |
| Seçim sistemi | Çoğunlukçu seçim sistemi; büyük partiler lehine sonuç verir | Nispi temsil; sandalyeler oylara daha adil dağılır |
| Çıkar grupları | Eşgüdümsüz ve rekabetçi çoğulculuk | Uzlaşmaya dayalı, uyumlu yapı |
| Meclis yapısı | Tek meclis ya da ağırlığın tek mecliste olduğu yapı (İngiltere’de Avam Kamarası) | Simetrik güçlere sahip iki meclis |
| Anayasa | Esnek; İngiltere’de tek bir anayasa metni yoktur ve anayasal kurallar basit kanunla değiştirilebilir | Katı; değiştirilmesi zor koşullara bağlı |
| Anayasa yargısı | Kanunları anayasaya aykırılık gerekçesiyle iptal eden bir mahkeme yoktur | Anayasa mahkemeleri vardır; 20. yüzyıl ortasından itibaren yaygınlaştı |
“Parlamenter sistemin tek modeli yoktur; aynı motorun farklı ülkelerde farklı viteslerle çalıştığını düşünün.”
Parlamenter Sistem Türleri Hakkında Sık Sorulanlar
İkici ve tekçi parlamenter sistem arasındaki fark nedir?
İkici (düalist) sistemde hükümet hem meclise hem devlet başkanına karşı sorumludur. Tekçi (monist) sistemde ise yalnızca meclise karşı sorumludur ve devlet başkanının rolü semboliktir.
Rasyonelleştirilmiş parlamentarizm ne demek?
Hükümet istikrarını korumak için anayasaya konan özel kurallarla işleyen parlamenter sistemdir. En bilinen aracı Almanya’daki yapıcı güvensizlik oyudur.
Westminster modeli hangi ülkeye aittir?
Birleşik Krallık’a. Adını İngiliz parlamentosunun toplandığı Westminster Sarayı’ndan alır.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK YAZILARIMIZ;






